(OnzeWereld, maart 2009)
Door John Verhoeven
INTRO
Inheemse bewoners van de Amazone hebben een nieuw wapen in handen tegen oprukkende grootgrondbezitters: gps. Dankzij satellietmetingen kunnen ze nu bewijzen hoever sojaplantages, veeboeren en houtkappers hun leefgebied zijn binnengedrongen.
Landmetingen en GPS: moderne wapens tegen veehouders
Een gps-systeem laat precies zien waar je bent. Handig voor in de auto. Maar in handen van iemand die moet bewijzen waar precies de eeuwenoude geboortegrond ligt van zijn volk, is het een heel machtig wapen. Dankzij het ‘global position system’ boekten de inheemse bewoners van de Amazonedeelstaat Pará in het noordwesten van Brazilië begin dit jaar hun eerste grote succes.
Een plattegrond die dankzij hun eigen gps-metingen is gemaakt, bewijst hoever de sojaboeren en veehouders inmiddels zijn doorgedrongen in dit deel van de Amazone. De kaart bestrijkt de regio’s rond Santarém en Belterra, twee steden in het westen van Pará. Slechts een klein deel van het hele Amazonegebied, dat groter is dan Europa (zonder Rusland). Toch is het een doorbraak: voor het eerst kunnen Amazone-bewoners aantonen wat hun leefgebieden zijn.
De kaart haalde de voorpagina’s van alle Braziliaanse kranten. Sympathie voor de indianen was er altijd wel, maar het probleem was de legitimatie van de claims: wie kan de indianen in het gelijk stellen als er niets is om hun eigendomsclaims te staven? Terwijl de internationale soja verwerkende bedrijven als Cargill kosten noch moeite sparen om met behulp van gps en lobbyisten te ‘bewijzen’ dat ze niemand tot last zijn?
Indianendorpen staan nu – letterlijk – op de kaart
Veel woongemeenschappen in deze regio waren tot op heden op geen enkele plattegrond terug te vinden, iets wat trouwens geldt voor de hele Amazone. In het gedeelte dat nu in kaart is gebracht zijn 121 woongemeenschappen voor het eerst ingetekend en daarmee formeel erkend. Ze staan nu, letterlijk, op de kaart. Hiervan zijn er 29 aangetast door de oprukkende sojateelt. Het aantal inwoners loopt er terug omdat het leven moeilijker is geworden. Van twee nederzettingen is zelfs geen spoor meer te vinden, ze bestaan alleen nog in de herinnering van de bewoners die hun woningen verlieten om hun leven te redden.
Om ruimte te maken voor sojaplantages zijn op zeker 55 plaatsen bossen gekapt. Minstens 29 rivieren en bronnen raakten vervuild door chemicaliën die in de sojateelt worden gebruikt. Ook werden dammen aangelegd om het water om te leiden naar de plantages, waardoor de indianen zonder kwamen te zitten. Op minstens twaalf plaatsen hebben sojaplantages zandwegen en paden opgeslokt, zodat de bewoners afgesloten raakten van hun jachtgebieden. Dit leidde tot diverse conflicten. Het moge duidelijk zijn wie er aan het langste eind trok.
‘Social Mapping of the Amazon’
Het kaartenproject draagt de naam ‘Social Mapping of the Amazon’, omdat voor het eerst inheemse volken meedoen met het in kaart brengen van hun leefgebieden. Die primeur komt voor rekening van de Braziliaanse organisatie Projecto Saúde e Alegria (gezondheid en geluk), een naam met een mooie belofte, maar die ook een dure plicht formuleert. Deze organisatie, financieel gesteund door de Nederlandse tak van Terre des Hommes, helpt bij elkaar zo’n dertigduizend inheemse bewoners van de Amazone. Projecto Saúde heeft goede contacten met de overheid, een voordeel voor dit project. Braziliaanse bestuurders reageren namelijk nog wel eens gevoelig op buitenlandse organisaties die zich met ‘hun’ Amazonegebied bemoeien.
Radio Mocoronga
Bij Projecto Saúde e Alegria werkt ook de 28-jarige Fabienne Simenel uit het Zeeuws-Vlaamse Lamswaarde, gestationeerd in de Amazonestad Santarém. Van daaruit helpt ze meer dan dertig dorpen langs de Tapajós met medische zorg, en vooral met communicatie.
De medische zorg komt van de hospitaalboot Abaré (‘verzorger’, in het N’Gantu, de moedertaal van de Braziliaanse bevolking), die wekelijks de rivier afzakt. Geneesmiddelen en zorg zijn belangrijk, want de inheemse bevolking van de Amazone lijdt erg onder malaria en hepatitis. Maar ik, die niets wist van de Amazone voordat ik hier kwam, ben verrast te horen van Fabienne dat gps en communicatiemiddelen eigenlijk minstens zo belangrijk zijn. ‘Eindelijk krijgen de bewoners een plaats aan tafel bij de debatten die over hun toekomst beslissen.’
Dat is, in een gebied zonder elektriciteit, e-mail en computers, helemaal nog niet zo eenvoudig. Middengolfradio is dan een uitkomst. Fabienne maakt een radioprogramma voor jongeren in de dertig dorpen aan de rivier, Radio Mocoronga, dat ‘domme indiaan’ betekent, het Braziliaanse scheldwoord voor een inwoner van Santarém.
Radio Mocoronga zendt wekelijks uit en laat de jongeren onderling communiceren over wat ze willen. In zes dorpen is intussen internet, daar schrijven de jongeren nu ook hun dorpsblog. En dan maakt Fabienne nog een krantje met hen. Alles om ze te laten praten en nadenken over hun leven en hun toekomst.
Plattegrond van West-Pará als wapen
Het project heeft de leefgemeenschappen in West-Pará op de kaart gezet, maar er moet nog veel gebeuren voordat de hele Amazone erop staat. Vorige maand presenteerde Greenpeace Brazilië ook een kaart waarop is te zien hoe in tien jaar tijd veehouders zich duizenden kilometers Amazonewoud hebben toegeëigend in de aangrenzende deelstaat Mato Grosso. Nog een andere kaart, een recente update, laat in signaalrode kleur zien hoe het met de ontbossing van het hele Amazonegebied is gesteld. Het rood kruipt als een schimmel aan de randen van beneden naar boven.
Kaarten zijn een wapen, omdat ze een duidelijk antwoord geven op de kernvraag: wie bezit de Amazone? De drijvende krachten achter deze ‘gebiedsoorlog’ zijn eenvoudig te achterhalen: als de prijzen van soja en vlees op de wereldmarkt stijgen, neemt het jaar erop de ontbossing evenredig toe.
Brazilië is een grote exporteur van landbouwproducten, wat dankzij de hoge prijzen van de afgelopen tien jaar veel heeft gedaan voor de welvaart in dit land. Wat de gevolgen zijn van de kredietcrisis en de vorig jaar sterk gedaalde landbouwopbrengsten, is nu de grote vraag.
Landmeters worden bedreigd of vermoord
Van de ruim veertig inheemse bewoners die met de Garmin Eltrex, een apparaatje van ruim 120 euro, en na een training van ruim 14 maanden hun woongebied in kaart hebben gebracht, waren er op het eind nog amper 25 over. De rest was gestopt onder druk van intimidatie en dreigementen. Nergens worden meer mensen vermoord die iets ondernemen tegen de grootmachten dan hier in Pará, zegt Tatiana de Carvalho. Zij is landbouwkundige voor Greenpeace, dat met Saúde e Alegria de ‘social mapping’ organiseerde. ‘Het grote probleem hier is niet het ontbreken van wetten, maar de wetteloosheid, het ontbreken van toezicht’, zegt ze.
De kaart is inmiddels formeel geaccepteerd door de lokale bestuurders en wordt als bewijslast meegenomen bij de opstelling van nieuwe bestemmingsplannen. En dat is, zeggen Fabienne en Tatiana, ‘een enorme overwinning’.
Het is Greenpeace tegen de veehouders
In de Amazone komt de bereiding van alle kanten. Wat is erger: soja of vee? Tatiana moet er even over nadenken. Maar als ze moet kiezen zegt ze: veehouderij. ‘Want een veeboer kan zijn koeien een gebied in jagen en de volgende dag al eigendomsrechten claimen op de grond.’
Van wie is nou de Amazone? De inheemse cartografen kunnen veel bijdragen aan het antwoord. Het volgende cartografenproject staat al op stapel: het bewoonde reservaat Verde Para Sempre, het grootste in Brazilië, dat nu wordt overlopen door veehouders.
Hebben de Amazone-indianen een toekomst?
Omdat ik zelf nauwelijks iets weet van dit enorme en complexe gebied, stel ik iedereen die zich met de Amazone bezighoudt, de simpele vraag: hebben de inheemse volken nog een toekomst?
‘Tradities gaan verloren, de moderniteit rukt op, de indianen gaan nu liever een gratis paracetamolletje halen op de medicijnboot dan een kruid zoeken in de bossen’, zegt Fabienne. ‘Dat kun je niet terugdraaien. Maar: er is een groeiende bewustwording onder de inheemse bevolking, daar dragen internet, gps en radio veel aan bij. ‘
Antoine Bonsorte
Antoine Bonsorte maakt al twintig jaar foto’s in de Amazone, hij is volgens zijn kaartje ‘arts ambassador’ voor Amazon Watch. ‘De tijd van de indianen is gekomen’, zegt hij beslist. ‘Eeuwenlang stonden de bewoners alleen in hun zaak. Dat is allemaal veranderd door internet. De wereld heeft zich over hen ontfermd. Het zal nooit meer zijn zoals in het verleden, toen ze het moesten opnemen tegen de lokale houthakkers en hun enige klankbord een lokale overheidscommissie voor inheemse zaken was.’
En hoe denken de indianen er zelf over, hebben ze nog een toekomst? Ik vraag het Barbara Arisi, een Braziliaanse cultureel antropoloog en de enige blanke die de taal spreekt van de Matis, een indianenstam met nog amper driehonderd leden. Zonder aarzelen zegt ze: ‘Dit is een vraag die ik hen nooit zal stellen.’
Ik schreef dit artikel tijdens het Wereld Sociaal Forum in Belém in 2009. Mijn blog over het WSF in Belem is elders op deze website te lezen. Dit artikel maakt deel uit van mijn journalistieke archief over globalisering en internationale samenwerking. Bekijk hier meer buitenlandse reportages.
This work is licensed under CC BY-NC-SA 4.0
